Noblista z Chorzowa
Coraz lepsze poznawanie dzieła śląskich noblistów staje się koniecznością, choćby tylko z tego powodu, że osiągnęli oni efekty, które do dzisiaj dobrze służą całej ludzkości. W poprzednim numerze Znaku Krzyża przybliżyłem postać kobiety, noblistki pochodzącej z Katowic, Marii Goeppert-Mayer. W niniejszym artykule chciałbym przedstawić chemika pochodzącego z Królewskiej Huty, pierwotnie Königshütte, a obecnie Chorzowa – Kurta Aldera.
Kurt Alder urodził się 10 lipca 1902 roku właściwie w centrum dzisiejszego Chorzowa, przy ulicy Wolności 59. Tu spędził swoje młode lata, ucząc się w męskiej, katolickiej szkole powszechnej nr 5, w której nauczał jego ojciec, a następnie w Wyższej Szkole Realnej o profilu matematyczno-przyrodniczym (obecnie Zespół Szkół Technicznych i Ogólnokształcących nr 4), gdzie w 1922 roku zdał maturę.
Rodzice Kurta wywodzili się z rodzin chłopskich, które zamieszkiwały Śląsk Opolski, następnie wraz z rozwojem przemysłu ciężkiego przeniosły się do przemysłowej części Górnego Śląska. Okres plebiscytu i powstań śląskich rodzina Aldera przeżyła jeszcze w rodzinnym domu w Królewskiej Hucie. Po podziale Górnego Śląska Królewska Huta przypadła Polsce. Tuż po zdaniu matury w 1922 roku Kurt wraz z rodzicami przeprowadzili się do Berlina, gdzie Kurt zaczął studiować chemię na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma. Pół roku później rodzina przeniosła się do Kilonii, tam kontynuował naukę na Uniwersytecie Christiana Alberta.
Dyrektorem Instytutu Chemii był Otto Diels, późniejszy mistrz Aldera. To pod jego kierunkiem w 1926 roku napisał doktorat kończący studia. Obrona odbyła się 24 lipca tego samego roku. Jego praca była poświęcona badaniu przyczyn i przebiegu reakcji estru kwasu azodikarboksylowego. Następnie poświęcił się badaniom z zakresu chemii organicznej jako nieetatowy asystent Dielsa w Instytucie Chemii. Swoją pracę wykonywał z ogromnym, niemal legendarnym zaangażowaniem. Alder prawie nie wychodził z laboratorium. Utrzymywał się wtedy ze stypendiów naukowych.
W 1927 roku wspólnie z Dielsem dokonali odkrycia nieznanych dotąd reakcji estru dietylowego kwasu azodikarboksylowego z cyklopentadienem. Wyniki badań opublikowali rok później, odkrycie nazwali syntezą dienową, znaną jako reakcja Dielsa-Aldera. Wiedza o tych zjawiskach była bardzo ważna do wyjaśnienia budowy chemicznej związków naturalnych oraz przebiegów procesów życiowych. Ponadto umożliwiała otrzymywanie środków owadobójczych oraz produkcję różnych barwników, leków czy półproduktów do tworzyw sztucznych.
Odkrycie to przyniosło naukowcom spore uznanie w środowisku chemicznym. Naukowy sukces zachęcił ledwie 26-letniego Aldera do dalszej pracy nad badaniami. 14 stycznia 1930 roku otrzymał habilitację na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Kilońskiego, a cztery lata później został mianowany profesorem nadzwyczajnym.
Jednak wszechobecny ówcześnie kryzys finansowy oraz nieporozumienia Aldera z Dielsem doprowadziły do tego, iż od 1936 roku Kurt rozpoczął pracę w firmie chemicznej Bayer Werke w Leverkusen. Został kierownikiem oddziału laboratoriów, nadal zachowując stanowisko profesora nadzwyczajnego w Kilonii. W tym czasie wciąż prowadził badania nad syntezą dienową, zajął się też polimerami, chcąc uzyskać syntetyczny kauczuk. Alder przeprowadził się w lutym 1937 roku do Koloni. Przeniósł też swoje stanowisko profesora nadzwyczajnego na tamtejszy uniwersytet. W styczniu 1940 roku wygrał konkurs na kierownika Katedry Chemii Eksperymentalnej i Technologii Chemicznej oraz dyrektora całego Instytutu Chemii na Uniwersytecie w Kolonii. Otrzymał też nominację na profesora zwyczajnego. Pracę prowadził tam do 1944 roku, gdy uniemożliwiły ją naloty i bombardowania. Okres rządów hitlerowskich i drugą wojnę światową przeżył w Niemczech, nie dając się wciągnąć w politykę i popieranie narodowego socjalizmu.
Po zakończeniu wojny odbudował zniszczony instytut i odtworzył zbiory biblioteki, włożył w to wiele wysiłku. Doceniony za umiejętności organizacyjne został wybrany w 1948 roku dziekanem Wydziału Filozoficznego oraz stał się członkiem senatu nadreńskiej uczelni. W tym czasie niemal całkowicie poświęcał się badaniom laboratoryjnym, a pełnione funkcje tylko mu w tym przeszkadzały.
10 października 1950 roku Kurt Alder wraz z Otto Dielsem otrzymał Nagrodę Nobla za odkrycie syntezy dienowej. Wydarzenie to przyniosło im ogromną popularność. Uznano je za symbol odbudowy niemieckiej nauki po drugiej wojnie światowej. Później zaangażował się w działalność publiczną. W lipcu 1955 roku na spotkaniu laureatów Nagrody Nobla podpisał „Apel z Lindu”, wzywający do dobrowolnego wyrzeczenia się broni jądrowej.
Kurt Alder zmarł 20 czerwca 1958 roku, w wieku 56 lat. Był wybitnym uczonym. Napisał ponad 170 prac naukowych, z czego ponad 150 poświęconych syntezie dienowej. Za życia wyróżniano go tytułami doktora honorowego różnych uczelni. Cechowało go ogromne poświęcenie nauce.
Zmarła w 1991 roku małżonka Kurta w swoim testamencie ustanowiła fundację jego imienia, która ma za zadanie przyznawać stypendia studentom za osiągnięcia naukowe z zakresu chemii organicznej. W 1979 roku jeden z kraterów na księżycu oficjalnie nazwano „Alder”, a w 2006 roku krater towarzyszący otrzymał nazwę „Alder E”. W 1994 roku na chorzowskiej kamienicy, w której mieszkał, odsłonięto tablicę pamiątkową. Jedna z ulic w Chorzowie nosi nazwę Kurta Aldera.
Marcin Buballa
